islamic culture
روزه فقط برای اوست ...
در روایتی از رسول اكرم (ص) آمده است كه فرمود: خداوند متعال فرموده است: «روزه برای من است و من ثواب درخور آن را خواهم داد.»۱
نكات ظریفی در تعبیر خداوند متعال نهفته است، اینكه چرا خداوند متعال از میان عبادات، روزه را از آن خود دانسته است و پاداش آن را خود تضمین كرده است، موضوعی است كه باید نكات و دقایق آن را دریافت.
۱ـ پنهانی بودن روزه
روزه عبادتی است كه به دلیل «دیدنی» نبودن عمل، كمتر می توان با آن، گناه ریا مرتكب شد.
گناه ریا معمولاً در جایی اتفاق می افتد كه بنده با انجام عملی بخواهد از دیدن دیگران نیز لذت ببرد و یا در نظر دیگران موجه جلوه كند. روزه از این خاصیت بی بهره است و چون نمی توان عمل روزه را به دیگران نشان داد ـ و اصولاً دیدنی نیست ـ به همین دلیل نمیتوان آن را وسیلهای برای ارتكاب عمل ریا قرار داد و از همین رو است كه فقط خداوند است كه به آن عمل آگاه است و در واقع زمینه اخلاص و توحید افعالی در این عبادت فراهم تر است.
در روایتی از امیرالمؤمنین آمده است:«اعمال خود را بی ریا و بدون خودنمایی انجام دهید كه هر كس برای غیر خدا كار كند، خداوند او را به همان كس وا می گذارد.»۲ این تعبیر حضرت علی (ع) بیانگر آن است كه عمل آغشته به ریا از آنجا كه عملی برای غیر خدا محسوب می شود، مورد پذیرش خداوند نخواهد بود و خداوند پاداش آن را نخواهد داد، اگرچه آن عمل، نیكو باشد.
اما روزه چون عملی است كه روزه دار از انجام آن قصد نشان دادن عمل به دیگران را ندارد، بنابراین شریكی در عمل برای خدا قائل نشده است و این عمل را فقط برای خداوند انجام می دهد و خداوند نیز خود پاداش آن را بر عهده گرفته است.
۲ـ روزه تشبه به یكی از اخلاق الهی است
از آنجا كه در روزه نوعی از بینیازی نسبی وجود دارد كه روزهدار با روزهداری، خود را از طعام و شهوت بینیاز میكند، در واقع خود را به اخلاق الهی كه بینیازی مطلق است، نزدیك كرده است.
برخی از علمای اخلاق گفته اند: «روح روزه و راز پوشیده آن و غرض اصلی از آن: تشبه است به یكی از اخلاق الهی، یعنی بی نیازی و وارستگی از هر چیزی و اقتدار به فرشتگان در خودداری از شهوات به قدر امكان و این فقط با كم كردن خوراك نسبت به غیر وقت روزه حاصل می شود.»۳
روزه دار از خوردنیها و نوشیدنیهایی كه خوردن و نوشیدن آنها در روزهای غیر ماه رمضان حلال است، خودداری میكند تا با این شیوه یعنی تمرین انجام ندادن كارهای حلال، اراده خود را برای دوری از گناهان و رفتارهای حرام تقویت كند.
۳ـ اخلاص روزه دار
امیرالمؤمنین علی (ع) می فرماید: «خداوند روزه را واجب كرد تا به وسیله آن اخلاص خلق را بیازماید»۴
روزه چون خاصیت ریایی شدن را كمتر دارد، بهترین میزان برای تشخیص میزان خلوص و اخلاص بندگان است. بنده ای كه بدون الزام خارجی می تواند از خوردن و آشامیدن پرهیز نكند، ولی در عین حال خود را ملزم به اجرای فرامین الهی می داند و از سوی دیگر در انجام این عمل به دنبال رضایت غیر خدا نیست، باید در اخلاص به درجه ای نایل آمده باشد كه رضایت خداوند را بر خواسته های نفسانی خود برتری بخشد.
و اگر روزهای با اخلاص انجام شود، علمای اخلاق گفتهاند: «هر كه ماه رمضان را خالص برای خدا و تقرب به او روزه بدارد و باطن خود را از اخلاق نكوهیده پاك سازد و ظاهر خود را از معاصی و گناهان نگه دارد و از حرام اجتناب نماید و به جز حلال نخورد و در خوردن زیاده روی نكند و بر نمازهای نافله و ادعیه و دیگر آدابی كه در این ماه سنت شده، مواظبت نماید، به مقتضای اخبار متواتر لایق و درخور مغفرت و رهایی از عذاب آخرت میگردد.» ۵
خواجه عبدالله انصاری نیز در ذیل تفسیر آیه ۱۸۵ سوریه بقره مینویسد:
«اینك ماه رمضان آمد كه هم بسوزد و بشوید، به آتش گرسنگی تن را بسوزاند و به آب توبه دلهای گناهكاران را بشوید. ای مسكین كه قدر این نعمت ندانی، هركجا كه در جهان نوازش و شرفی است، در كنار تو نهادند، چنانكه اسلام كه از همه آیین ها برتر است، بهترین دین تو آمد و محمد مصطفی كه پیشرو جهانیان است، پیغمبر تو قرار داد و كعبه كه شریف ترین خانه هاست، قبله تو كرد، ماه رمضان كه شریف ترین ماهها است، موسم معاملت تو دانسته، ماهی كه در آن گناهان آمرزیده می شود، دیوها رانده، درب بهشت گشوده و درهای دوزخ بسته می شود.
گر بسوزد گو بسوز ور نوازد گو نواز
عاشق آن به كو میان آب و آتش در بود
تا بدان اول بسوزد پس بدین غرقه شود
چون زخود بیخود شود معشوقش اندر بر بود
هم ایشان در ذیل آیه ۱۸۷ سوره بقره كه خداوند در آن آیه مهلت خوردن و آشامیدن بندگان را در شبهای ماه رمضان تا وقت سحر می داند، نوشته است:
خداوند بندگان را به سحور خوردن فرماید و در سحور خوردن تعبیه لطیف از غیبت بیرون آرد، مقصود نه غذا خوردن است، بلكه تا بنده را در كمند دوستی اندازد، پس خوردن بهانه است و سحور دام دوستی را دانه است، چنان كه در شب تار، آتش را موسی بهانه بود.
پس این سحری خوردن دام وصلت است كه من نهادم تا تو برخیزی و در دام دوستی ما افتی، فرشتگان را گوییم بنگرید، بنده من شب خیز است. بسم الله بر زبان تو برانم تا گویم كه بنده من از ذاكران است، سوزی در دلت پدید آرم تا از سر آن سوز آه كشی و من می گویم بنده من به مهر من سوزان است، بنده من میسوزد و میزارد و خدای او را مینوازد و در دلش نور معرفت میافزاید ۷.
امید آنكه توفیق توشه چینی از ماه مبارك رمضان یار راه باشد.
نكات ظریفی در تعبیر خداوند متعال نهفته است، اینكه چرا خداوند متعال از میان عبادات، روزه را از آن خود دانسته است و پاداش آن را خود تضمین كرده است، موضوعی است كه باید نكات و دقایق آن را دریافت.
۱ـ پنهانی بودن روزه
روزه عبادتی است كه به دلیل «دیدنی» نبودن عمل، كمتر می توان با آن، گناه ریا مرتكب شد.
گناه ریا معمولاً در جایی اتفاق می افتد كه بنده با انجام عملی بخواهد از دیدن دیگران نیز لذت ببرد و یا در نظر دیگران موجه جلوه كند. روزه از این خاصیت بی بهره است و چون نمی توان عمل روزه را به دیگران نشان داد ـ و اصولاً دیدنی نیست ـ به همین دلیل نمیتوان آن را وسیلهای برای ارتكاب عمل ریا قرار داد و از همین رو است كه فقط خداوند است كه به آن عمل آگاه است و در واقع زمینه اخلاص و توحید افعالی در این عبادت فراهم تر است.
در روایتی از امیرالمؤمنین آمده است:«اعمال خود را بی ریا و بدون خودنمایی انجام دهید كه هر كس برای غیر خدا كار كند، خداوند او را به همان كس وا می گذارد.»۲ این تعبیر حضرت علی (ع) بیانگر آن است كه عمل آغشته به ریا از آنجا كه عملی برای غیر خدا محسوب می شود، مورد پذیرش خداوند نخواهد بود و خداوند پاداش آن را نخواهد داد، اگرچه آن عمل، نیكو باشد.
اما روزه چون عملی است كه روزه دار از انجام آن قصد نشان دادن عمل به دیگران را ندارد، بنابراین شریكی در عمل برای خدا قائل نشده است و این عمل را فقط برای خداوند انجام می دهد و خداوند نیز خود پاداش آن را بر عهده گرفته است.
۲ـ روزه تشبه به یكی از اخلاق الهی است
از آنجا كه در روزه نوعی از بینیازی نسبی وجود دارد كه روزهدار با روزهداری، خود را از طعام و شهوت بینیاز میكند، در واقع خود را به اخلاق الهی كه بینیازی مطلق است، نزدیك كرده است.
برخی از علمای اخلاق گفته اند: «روح روزه و راز پوشیده آن و غرض اصلی از آن: تشبه است به یكی از اخلاق الهی، یعنی بی نیازی و وارستگی از هر چیزی و اقتدار به فرشتگان در خودداری از شهوات به قدر امكان و این فقط با كم كردن خوراك نسبت به غیر وقت روزه حاصل می شود.»۳
روزه دار از خوردنیها و نوشیدنیهایی كه خوردن و نوشیدن آنها در روزهای غیر ماه رمضان حلال است، خودداری میكند تا با این شیوه یعنی تمرین انجام ندادن كارهای حلال، اراده خود را برای دوری از گناهان و رفتارهای حرام تقویت كند.
۳ـ اخلاص روزه دار
امیرالمؤمنین علی (ع) می فرماید: «خداوند روزه را واجب كرد تا به وسیله آن اخلاص خلق را بیازماید»۴
روزه چون خاصیت ریایی شدن را كمتر دارد، بهترین میزان برای تشخیص میزان خلوص و اخلاص بندگان است. بنده ای كه بدون الزام خارجی می تواند از خوردن و آشامیدن پرهیز نكند، ولی در عین حال خود را ملزم به اجرای فرامین الهی می داند و از سوی دیگر در انجام این عمل به دنبال رضایت غیر خدا نیست، باید در اخلاص به درجه ای نایل آمده باشد كه رضایت خداوند را بر خواسته های نفسانی خود برتری بخشد.
و اگر روزهای با اخلاص انجام شود، علمای اخلاق گفتهاند: «هر كه ماه رمضان را خالص برای خدا و تقرب به او روزه بدارد و باطن خود را از اخلاق نكوهیده پاك سازد و ظاهر خود را از معاصی و گناهان نگه دارد و از حرام اجتناب نماید و به جز حلال نخورد و در خوردن زیاده روی نكند و بر نمازهای نافله و ادعیه و دیگر آدابی كه در این ماه سنت شده، مواظبت نماید، به مقتضای اخبار متواتر لایق و درخور مغفرت و رهایی از عذاب آخرت میگردد.» ۵
خواجه عبدالله انصاری نیز در ذیل تفسیر آیه ۱۸۵ سوریه بقره مینویسد:
«اینك ماه رمضان آمد كه هم بسوزد و بشوید، به آتش گرسنگی تن را بسوزاند و به آب توبه دلهای گناهكاران را بشوید. ای مسكین كه قدر این نعمت ندانی، هركجا كه در جهان نوازش و شرفی است، در كنار تو نهادند، چنانكه اسلام كه از همه آیین ها برتر است، بهترین دین تو آمد و محمد مصطفی كه پیشرو جهانیان است، پیغمبر تو قرار داد و كعبه كه شریف ترین خانه هاست، قبله تو كرد، ماه رمضان كه شریف ترین ماهها است، موسم معاملت تو دانسته، ماهی كه در آن گناهان آمرزیده می شود، دیوها رانده، درب بهشت گشوده و درهای دوزخ بسته می شود.
گر بسوزد گو بسوز ور نوازد گو نواز
عاشق آن به كو میان آب و آتش در بود
تا بدان اول بسوزد پس بدین غرقه شود
چون زخود بیخود شود معشوقش اندر بر بود
هم ایشان در ذیل آیه ۱۸۷ سوره بقره كه خداوند در آن آیه مهلت خوردن و آشامیدن بندگان را در شبهای ماه رمضان تا وقت سحر می داند، نوشته است:
خداوند بندگان را به سحور خوردن فرماید و در سحور خوردن تعبیه لطیف از غیبت بیرون آرد، مقصود نه غذا خوردن است، بلكه تا بنده را در كمند دوستی اندازد، پس خوردن بهانه است و سحور دام دوستی را دانه است، چنان كه در شب تار، آتش را موسی بهانه بود.
پس این سحری خوردن دام وصلت است كه من نهادم تا تو برخیزی و در دام دوستی ما افتی، فرشتگان را گوییم بنگرید، بنده من شب خیز است. بسم الله بر زبان تو برانم تا گویم كه بنده من از ذاكران است، سوزی در دلت پدید آرم تا از سر آن سوز آه كشی و من می گویم بنده من به مهر من سوزان است، بنده من میسوزد و میزارد و خدای او را مینوازد و در دلش نور معرفت میافزاید ۷.
امید آنكه توفیق توشه چینی از ماه مبارك رمضان یار راه باشد.
ابوذر ابراهیمی ترکمان
----------------------------------------
پانوشتها:
۱ـ قال رسول الله (ص): قال الله تعالی: الصوم لی و انا اجزی به (وسائل الشیعه / ج ۷ / ص ۲۹۴ / حدیث ۱۵
۲ـ قال علی (ع): اعملوا فی غیر ریاء و لا سمعه، فانه من یعمل لغیرالله بكله الله لمن عمل له (نهج البلاغه خطبه ۲۳)
۳ـ ترجمه كتاب جامع السعادات / ج سوم / تألیف ملامهدی نراقی / ترجمه دكتر جلال الدین مجتبوی / ص ۴۷۳
۴ـ قال علی (ع): فرض الله... الصیام ابتلاء لاخلاص الخلق (نهج البلاغه حكمت ۲۵۲)
۵ـ ترجمه كتاب جامع السعادت / همان / ص ۴۷۶
۶ـ تفسیر ادبی و عرفانی قرآن مجید / خواجه عبدالله انصاری / ص ۷۹
۷ـ همان ص ۷۶
پانوشتها:
۱ـ قال رسول الله (ص): قال الله تعالی: الصوم لی و انا اجزی به (وسائل الشیعه / ج ۷ / ص ۲۹۴ / حدیث ۱۵
۲ـ قال علی (ع): اعملوا فی غیر ریاء و لا سمعه، فانه من یعمل لغیرالله بكله الله لمن عمل له (نهج البلاغه خطبه ۲۳)
۳ـ ترجمه كتاب جامع السعادات / ج سوم / تألیف ملامهدی نراقی / ترجمه دكتر جلال الدین مجتبوی / ص ۴۷۳
۴ـ قال علی (ع): فرض الله... الصیام ابتلاء لاخلاص الخلق (نهج البلاغه حكمت ۲۵۲)
۵ـ ترجمه كتاب جامع السعادت / همان / ص ۴۷۶
۶ـ تفسیر ادبی و عرفانی قرآن مجید / خواجه عبدالله انصاری / ص ۷۹
۷ـ همان ص ۷۶
